دوشیزه کوزه به سر

برش های کوتاهی از آثار تمدن ایرانی

دوشیزه کوزه به سر یا نیای آناهیتا ایزد آب در ایران باستان

پیکره های انسانی و جانورانی در محوطه های باستانی پیش از تاریخ فلات ایران و سرزمین های همسایه به وفور و به اشکال و اندازه های گوناگون پیدا شده که دارای جایگاه خاص و معانی ویژه ای هستند. در شهر سوخته بیشترین پیکره ها از گل خام یا از گل پخته ساخته می شدند و روش ساخت آن ها نیز بسیار ساده بوده و نشان دادن جزئیات دقیق آناتومیکی بدن انسان یا جانوران هدف اصلی سازندگان آن ها نبوده است. به این ترتیب . از آنجا که بیشترین پیکره های گلی ساده با این روش ساخته می شده ظاهرا می توان گفت که محل خاص یا کارگاهی برای ساختن آن ها وجود نداشته است اما در وضعیت های دیگری که پیکره ها از مواد دیگری چون سنگ و یا سفال منقوش ساخته می شده این کار توسط گروه متخصصان نیمه وقت انجام می گرفته است. بیشترین این پیکره ها در میان زباله ها و نخاله ها و لابلای لایه های باستانی بدست می آیند.

یکی از پیکره های قابل توجه پیدا شده در شهر سوخته مجسمه مفرغی کوچک زنی است که ۵ابتدا به صورت قطعه قطعه و خرد شده ، اما کامل در محله موسوم به محله مسکونی شهر بدست آمده است و متعلق به نیمه اول هزاره سوم پیش از میلاد است. این پیکره زنی ایستاده به بلندی ۲/۱۵، پهنای شانه ۲۳/۵ و کمر ۸۶/۱ سانتی متر را نشان می دهد که دست راست خود را روی سینه گذاشته و با دست چپ خود ظرف بزرگی را روی سر خود نگه داشته است. لباس این زن ساده، بلند و چسبان است و تا زیر زانو و مچ پا را می پوشاند. موهای سر وی در پشت سر جمع شده و نواری در وسط موها بسته شده است و می توان تصور کرد موهای وی از وسط به دو قسمت مساوی تقسیم شده و از هم باز شده است. گوش های پیکره به خوبی معلوم است. جزئیات صورت با دقت نشان داده شده است. چشم ها به صورت گرد و برآمده و ابرو ها کمانی نشان داده شده و بینی از نوع کشیده و برجسته است. دوشیزه یا زن مورد گفتگو دارای سینه های برجسته، دهانی که با یک خط نشان داده شده و بینی کوچکی است . این زن خمره و یا کوزه ای در روی سر دارد و مشغول حمل آن است . در داستان های عامیانه ایرانی همواره این دوشیزگان جوان بوده اند که آب گوارا و تمیز آشامیدنی خانواده را با کوزه هایی در روی سر از چشمه ها به خانه ها حمل می کرده اند در این صو رت آیا می توان گفت که این سنتی چندین هزار ساله بوده که پیکره مفرغی شهر سوخته شاهدی بر این روایت است و یا با توجه به این که بر اساس شواهد تاریخی سیستان یکی از مناطق ایرانی است که مذاهب پیش از اسلام در آن جا گسترش یافته اند، این پیکره نیای ایزد آناهیتا یعنی الهه آب در ایران باستان است که به نظر می رسد این فرضیه دوم همراه و با تلفیق به بخش اول درست تر به نظر برسد.

برای آگاهی بیشتر
سید سجادی سید منصور ۱۳۹۶ ، شواهد هنری و فن آوری در شهر سوخته اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان سیستان و بلوچستان صص ۱۱۴