۳ماهواره ایرانی درآستانه پرتاب
یک جرعه ازجهان دانش
بهارسادات موسوی
گزارش ازپژوهش های تازه
۳ ماهواره ایرانی در آستانه پرتاب
تسنیم — رئیس سازمان فضایی ایران درباره سه ماهواره ظفر، پایا و کوثر گفت: بر اساس آخرین وضعیت پایگاهها و ایستگاههای پرتاب، انشاءالله پرتاب این ماهوارهها در اوایل زمستان انجام میشود. هر سه ماهواره در شرایط آمادهسازی نهایی قرار دارند.
گفتنی است ؛ رویداد فناوری فضایی در خدمت توسعه پایدار با حضور رئیس سازمان فضایی ایران و جمعی از دستگاههای بهرهبردار از خدمات فضایی در پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات برگزار شد.
حسن سالاریه رئیس سازمان فضایی ایران در جمع خبرنگاران گفت: نشست امروز، نشست معرفی توانمندیها و دستاوردهای بخش خصوصی در صنعت فضایی کشور بود؛ عمدتاً در حوزه ارائه خدمات مبتنی بر داده و تصویر. شرکتهایی که در پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات فعالیت خود را ارائه کردند، دارای محصولات و قابلیت ارائه خدماتی هستند که بر اساس دادههای ماهوارهای به بخشهای مختلف کشور ارائه میشود.
وی گفت: مشتریان اصلی این شرکتها دستگاههای دولتی و حاکمیتی همچون وزارت جهاد کشاورزی، هواشناسی، نهادهای مرتبط با منابع آبی و محیط زیست و سایر بخشها هستند. در این رویداد، آخرین محصولات و دستاوردهای این شرکتها ارائه شد و فرصتی فراهم آمد تا دستگاههایی که پیشتر با این خدمات آشنایی نداشتند، بتوانند با توانمندیهای بخش خصوصی ارتباط برقرار کنند و تعاملات مؤثرتری شکل بگیرد.
وی گفت: یکی از مهمترین تغییراتی که هماکنون در سازمان فضایی و حوزه فضایی کشور در حال وقوع است، توسعه کاربردهای داده و تصویر ماهوارهای است. به هر حال، ماهوارهها پس از قرارگیری در مدار، خروجی خود را در پاییندست صنعت فضایی به صورت خدماتی ارائه میدهند که مبتنی بر داده و تصویر است. به عنوان مثال، برآورد سطح زیرکشت محصولات کشاورزی، برآورد میزان برداشت یا شناسایی معادن و شناسایی کانونهای گرد و غبار از جمله مواردی هستند که شرکتهای داخلی در چند سال اخیر با تکیه بر دادههای ماهوارهای در آنها فعال شدهاند.
وی گفت: این شرکتها محصولات خود را توسعه دادهاند و دقت خدمات آنها روزبهروز افزایش یافته است، بهگونهای که امروز توانایی ارائه خدمات به بخشهای مختلف اقتصادی از جمله کشاورزی و معدن را دارند. لازمه رشد این شرکتها معرفی عمومی توانمندیهای آنها و همچنین عرضه نیازهای جدید حاکمیتی به بدنه این شرکتهاست تا محصولات خود را بر اساس نیاز ملی و کارکرد واقعی کشور بهروزرسانی کنند.
رئیس سازمان فضایی ایران گفت: موضوع دیگری که در حال پیگیری هستیم، بهروزرسانی برنامه دهساله فضایی کشور است، بهویژه در بخش خدمات مبتنی بر داده و تصاویر ماهوارهای. این مأموریت بر اساس مصوبه شورای عالی فضایی از سال گذشته به سازمان فضایی ایران واگذار شده است.
وی گفت: بر همین اساس، کارگروههای شورای عالی فضایی تشکیل شده و در حال گردآوری اطلاعات مرتبط با نیازهای جامعه و کشور در بخش داده و تصویر هستیم. همزمان توانمندیهای موجود در کشور نیز بر اساس آخرین دستاوردهای شرکتها و مراکز تحقیقاتی ارزیابی میشود. در نتیجه این تلاشها، برنامه دهساله فضایی کشور در حوزه خدمات داده و تصویر بهروزرسانی میشود و پس از تأیید شورای عالی فضا، توسط رئیسجمهور محترم ابلاغ خواهد شد.
وی گفت: این برنامه بهعنوان سند بالادستی، مبنای فعالیت دستگاههای حاکمیتی، بخش خصوصی و مراکز دانشگاهی و پژوهشی قرار خواهد گرفت و جهتگیریهای آینده صنعت فضایی کشور بر اساس آن تنظیم میشود. در زمینه تأمین منابع مالی نیز اقدامات لازم در چارچوب برنامه بودجه در حال انجام است تا منابع مورد نیاز پروژههای فضایی تامین شود.
وی گفت: پایگاه سلماس در آستانه بهرهبرداری قرار دارد و انشاءالله ظرف هفتههای آینده افتتاح خواهد شد. پایگاه چناران نیز با اندکی تأخیر نسبت به سلماس به بهرهبرداری میرسد.
رئیس سازمان فضایی ایران درباره همکاریهای بینالمللی فضایی گفت: در حوزه همکاریهای بینالمللی، برنامه مشارکت در پروژه چانگه — ۸ با چین که در زمینه تحقیقات ماه انجام میشود، در حال پیگیری است. همچنین در چارچوب انجمن همکاریهای فضایی کشورهای اسلامی (APSCO) و شبکه همکاری ایزنت باکشورهای اسلامی و نیز پروژههای مشترک آموزشی و ترویجی، همکاریهای مؤثری برقرار شده است.
اختراع بتن سبزباقابلیت کاشت گیاه
باشگاه خبرنگاران — یک گروه نوآور ایرانی با اختراع نوعی بتن سبز که قابلیت کاشت و رشد گل و گیاه را در خود دارد، فصل تازهای در معماری پایدار و طراحی فضاهای شهری گشوده است.
این تیم نوآور ایرانی موفق به ساخت نوعی بتن منحصربهفرد شده است که امکان کاشت و رشد گل و گیاه در درون و روی سطح خود را فراهم میکند. این فناوری نو، چشماندازی تازه برای طراحی فضاهای سبز شهری، نماهای زنده و محوطهسازی پایدار گشوده است.
مصطفی مصطفوی مدیر عامل یک شرکت دانش بنیان، گفت: بتن جدید از نظر ساختار فنی همانند بتنهای معمولی است و میتواند در تمامی کاربریهای متداول نظیر کفسازی پیادهرو، پارکینگ، دیوار و محوطه استفاده شود؛ با این تفاوت که بستر آن به گونهای طراحی شده که قابلیت رشد گیاهان طبیعی را دارد.
فرآیند کاشت گیاه در این بتن به سه روش انجام میشود:
۱. بذرپاشی – پس از اجرای سطح، بذر گیاه روی بتن پاشیده شده و با آبیاری منظم شروع به جوانهزنی میکند.
۲. قلمهزنی – با ایجاد سوراخی کوچک توسط دریل و افزودن آب، قلمه در بتن جایگذاری میشود.
۳. نشاکاری – برای کاشت نشا، سوراخی بزرگتر ایجاد میشود تا ریشه بتواند در عمق بتن نفوذ کند.
او گفت: این بتن نوین همچنین در دیوارهای دوطرفه نیز کاربرد دارد. در اجرای دیوار، پس از قالببرداری و خشک شدن بتن، یک لوله آبیاری قطرهای در امتداد دیوار نصب میشود تا رطوبت مورد نیاز گیاهان تأمین گردد.
مدیر عامل این شرکت دانشبنیان اظهار کرد: به باور کارشناسان، این دستاورد میتواند گامی مؤثر در جهت معماری سبز، کاهش آلودگی هوا و ارتقای زیستپذیری شهرها باشد.
بهبود مدیریت چاههای نفتی
با افزایش محدودیتهای محیطزیستی و پیچیدگی چاههای نفتی در آمریکای شمالی، شرکتهای فعال در حوزه شیمیِ تولید بهسوی نسل تازهای از محلولهای چندمنظوره و دادهمحور حرکت کرده اند.
به گزارش ستاد نانو، تازهترین بررسیها نشان میدهد که ترکیبات شیمیایی چندعملکردی و فناوری نانوحباب، هر دو بهسرعت در حال تبدیل شدن به ابزارهای کلیدی در مدیریت خوردگی، رسوبگذاری، کنترل پارافین و افزایش دوام تجهیزات هستند.
در سالهای اخیر، دادههای دقیقتر و فناوریهای نوین، روند انتخاب بهترین ترکیبات شیمیایی را سادهتر کرده است. «جاستین دیزنی»، مدیر آزمایشگاه و خدمات تحقیقوتوسعه در شرکت جکَم کاتالیست (Jacam Catalyst)، یکی از روندهای اصلی این حوزه را رشد چشمگیر «فرمولاسیونهای چندترکیبی» میداند؛ محصولاتی که سه یا چهار مشکل شایع از جمله خوردگی، رسوبگذاری، پارافین، آهن یا H₂S را بهطور همزمان هدف قرار میدهند.
او میگوید: «در گذشته معمول بود که بازدارندههای خوردگی و رسوب را ترکیب کنند، اما اکنون میدان بهسمتی رفته است که نیاز به پیچیدگی بیشتر در یک محصول واحد احساس میشود.» این تغییر رویکرد ناشی از محدودیتهای زیرساختی است؛ بهویژه در استان پرمین که تولید نفت و آب از ظرفیت سامانههای انتقال پیشی گرفته و شرکتها مجبور شدهاند استانداردهای سختگیرانهتری برای کیفیت سیالهای خروجی اعمال کنند.
آزمایشگاه جکَم کاتالیست در واکنش به این شرایط، نسل تازهای از ترکیبات چندبعدی را توسعه داده است؛ از جمله محصولی مخصوص درونچاهی که توانایی حذف H₂S را با بازدارندگی رسوب و خوردگی ترکیب میکند. دیزنی توضیح میدهد که این محصولات بر اساس چالشهای هر میدان، بهصورت اختصاصی تنظیم میشوند تا اپراتورها مجبور نباشند هزینه مواد غیرضروری را بپردازند.
اگرچه ترکیبات چندمنظوره در ظاهر قیمت واحد بیشتری دارند، اما هزینه نهایی عملیات را بهطور قابل توجهی کاهش میدهند؛ چرا که تنها یک مخزن ذخیره، یک سامانه تزریق و یک محصول برای مدیریت چند مشکل کافی است. او میگوید تعداد شرکتهایی که از چند اپراتور محدود، به دهها اپراتور رسیده که اکنون این راهکارها را آزمایش یا اجرا میکنند.
موفقیت این محصولات بدون همکاری دقیق میان تیمهای آزمایشگاهی و نیروهای میدانی امکانپذیر نیست. جکَم کاتالیست برای توسعه فرمولاسیونها به دادههای عملیاتی دقیق وابسته است و پایلوتهای فعال در میدانهای نفتی پرمین و دنور–جولزبرگ فرصت ارزشمندی برای بازخورد لحظهبهلحظه فراهم میکنند. دیزنی میگوید استفاده از سامانههای تحلیلی مانند «Power BI» و «Spotfire» کمک کرده تا مشکلات چاهها از روی روندهای دادهای بهسرعت تشخیص داده شود و حتی نقش هوش مصنوعی در آینده نزدیک پررنگتر خواهد شد.
در سوی دیگر، شرکت سنتریوم انرژی سولوشنز (Centrium Energy Solutions) بر اهمیت بازدارندههای خوردگی تأکید دارد. «جان راجرز»، مدیر این شرکت، میگوید حدود نیمی از هزینههای شیمیایی تولید در حوضه پرمین صرف مقابله با خوردگی میشود. او هشدار میدهد که استفاده از مواد وارداتی ارزانقیمت میتواند به شکست زودهنگام تجهیزات، انسداد پمپها یا واکنشهای ناخواسته با ضدیخهای متانولی منجر شود.
این شرکت با شبیهسازی شرایط واقعی دما و شوری، به شرکتهای کوچک کمک میکند فرمولاسیونهایشان را بهینه کنند؛ مسیری که باعث شده توجه اپراتورها بار دیگر به مواد شیمیایی تولید داخل جلب شود.
اما شاید نوآورانهترین تحول، ورود فناوری نانوحباب باشد؛ فناوریای که شرکت رپید واتر تکنولوژیز (Rapid Water Technologies) توسعه داده است. این سامانهها بدون نیاز به برق یا گاز خارجی، حدود ۳۵ میلیون نانوحباب در هر میلیلیتر ایجاد میکنند و بهگفته متخصصان، موجب کاهش فشار تزریق، بهبود کیفیت آب، حذف رسوب، آزادسازی هیدروکربنهای محبوس و حتی کاهش چشمگیر باکتریهای تولیدکننده H₂S میشوند.
این نانوحبابهای ریز، که تنها یکپنجهزارم قطر
دانه نمک هستند، بهسبب بار منفی و شناوری خنثی، در آب معلق میمانند و رسوبات را از دیواره چاه جدا میکنند. نتایج اولیه در میدانهای کانزاس، ایلینوی و تگزاس نشان داده است که فشار تزریق طی چند هفته کاهش و تولید نفت طی چند ماه افزایش یافته است.
با وجود برخی تردیدهای اولیه، دادههای آزمایشگاهی و نمونههای آب تصفیهشده باعث شده این فناوری بهسرعت اعتماد اپراتورها را جلب کند. نانوحبابها گاه جایگزین مواد شیمیایی میشوند و گاه کارایی آنها را افزایش میدهند؛ و هدف نهایی، مدیریت بهینه و مطمئن جریان سیالات است.
تصاویر تازه از لحظه مرگ یک ستاره
در تازهترین نمای کیهانی، تلسکوپ فضایی جیمز وب تصاویری خیرهکننده از سحابی سرخ NGC 6537 ثبت کرده؛ جایی که ستارهای روبهمرگ لایههای بیرونی خود را با تابش گازهای داغ به فضا پرتاب میکند.
آژانس فضایی اروپا با انتشار مجموعهای از تصاویر جدید تلسکوپ فضایی «جیمز وب» (Webb) در صفحه رسمی خود، نمایی خیرهکننده از سحابی سرخ معروف NGC 6537 را به نمایش گذاشت؛ جایی که ستارهای در حال مرگ، لایههای بیرونی خود را در اثر تابش شدید گازهای اطراف با نور و گرمای فراوان به فضا پرتاب کرده است.
در این مجموعه از تصاویر، ستاره مرکزی سحابی در میان حلقههایی از هیدروژن مولکولی با سرعتی معادل سه سالنوری در طول عمر خود دیده میشود؛ ساختاری پیچیده و چشمنواز که در نمای برچسبدار (TAG) وب میتوان جزئیات دقیق آن را مشاهده کرد. بخشهای سرخرنگ و امواج شوک اطراف سحابی، به گفته دانشمندان، نشاندهنده پایان عمر ستاره و فرآیند شکلگیری سحابی جدید است؛ پدیدهای که به اخترشناسان در فهم بهتر چرخه زندگی ستارگان یاری میرساند.
ای اس آی در توضیح تکمیلی خود با مقایسه تصویر «وب» و نمای کلاسیک «هابل» اعلام کرده است که گستره و وضوح تصویر تلسکوپ جیمز وب، ابعاد تازهای از این سحابی را نمایان ساخته و تفاوت محسوسی میان دو نگاه بزرگ علمی در جهان آشکار کرده است.
این تصاویر با همکاری آژانسهای فضایی ESA، NASA و CSA تهیه و با مجوز Creative Commons BY 4.0 در اختیار عموم قرار گرفتهاند.
