تخته بازی شهرسوخته

برش های کوتاهی از آثار تمدن ایرانی

تخته بازی شهرسوخته

شهر سوخته نام سلسله تپه هایی در ۵۶ کیلومتری راه زابل به زاهدان است. این جا محل شهری باستانی، از بزرگترین شهرهای پیش از تاریخی ایران در حدود ۵۵۰۰ سال پیش است. آثار به دست آمده نشان داده که طی هزاره سوم پیش از میلاد، این شهر مرکز اجتماعی ، سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی جنوب شرقی فلات ایران ، از سرزمین های جنوب قندهار تا سواحل دریای مکران بوده است. کاوش های انجام شده در لا به لای آثار باقی مانده شهر و گورستان آن صدها و صدها ماده فرهنگی و باستانی مانند وسایل مربوط به زندگانی روز مره، مراسم آئینی، بازرگانی و کنترل اقتصادی، اشیاء چوبی – حصیری و اشیاء تزئینی موجود است. در میان اشیاء بسیار شاخص شهرسوخته می توان از جام سفالی با نقش بز جهنده و پویا ، بقایای یک خط کش چوبی با دقت ۱ و ۵/۱ میلی متر، جمجمه جراحی شده بیمار مبتلا به هیدرو سفالی ، کهن ترین چشم مصنوعی ساخته شده از قیر طبیعی با مویرگ های طلایی و لوحه های گلی حسابداری اشاره کرد

یکی از اشیاء مهم و بسیارگویا که نشان از وجود یک جامعه بسیار پیشرفته دارد، مجموعه یک تخته بازی و مهره های همراه آن است که در تدفین مرد جوان ۲۵ ساله ای متعلق به سال های ۲۵۰۰ تا ۲۳۰۰ پیش از میلاد پیدا شده و یکی از قدیمی ترین سرگرمی های فکری بشری شناخته می شود.
این تخته بازی از چوب آبنوس کهنی ساخته شده که دارای ۳۳٫۴ سانتی متر طول، ۱۲٫۷ سانتی متر پهنا و ۶ میلی متر ضخامت بوده و دارای ۳۱ مهره به اشکال گوناگون است. صفحه بازی از سه قسمت بالائی، میانی و پائینی تشکیل شده است. نقش روی صفحه شکل ماری است که با پیچش بر روی خود ۲۰ حلقه و یا دایره را تشکیل داده است. حرکت مواج مار از گوشه پائینی این بخش صفحه آغاز شده و پس از حرکت در تمام صفحه از بالا به پائین و سپس از پائین به بالا و در حالی که دم خود را به دندان گرفته و با پیچ و تاب بدن خود بیست خانه دایره شکل را بوجود آورده است. شکل خاص این صفحه بازی و عدم وجود تقارن در دو سوی آن نشان می دهد که بر خلاف شطرنج و نرد، حریفان بازی را از دو سوی مخالف یکدیگر آغاز نمی کرده اند بلکه نقطه حرکت هر دو بازیگر از یک خانه در بخش بالائی صفحه یا دو حلقه کناری همین بخش ، یعنی جائی که مار دم خود را به به دهان گرفته، که احتمالا نقطه ختم بازی نیز بوده آغاز می شده است.
وجود این تخته بازی گویای نکات چندی درباره این جامعه باستانی است: ارتباطات با دیگر سرزمین های دوردست ( چوب آبنوس تخته بازی) ، هنر خراطی ( نقش مار کنده شده) ، آشنائی با ریاضیات و هندسه ( اعداد روی مهره ها و اشکال گوناگون هندسی مهره ها ) ، آشنائی با منطق ( تقابل دو تفکر در بازی) و رفاه نسبی جامعه ( دارا بودن وقت آزاد و استراحت). همگی از وجود یک جامعه پیشرفته در حدود ۵۰۰۰ سال پیش در جنوب شرقی فلات ایران خبر می دهند

برای آگاهی بیشتر

Piperno M. and S. Salvatori 2007 ,The Shahr-I Sokhta Graveyard (Sistan, Iran). Excavation Campagins 1972-1978. IsIAO-Rome.
سید سجادی، سید منصور ۱۳۸۷ ” یک بازی فکری از شهرسوخته” در : باستان پژوهی . دو فصلنامه ایران شناسی ( باستان شناسی،میراث فرهنگی و علوم پیوسته). دوره جدید، سال سوم، شماره ۶ . صص ۱۱۳-۱۲۴٫ سال انتشار ۱۳۸۹