لوحه حسابداری شهرسوخته

برش های کوتاهی از آثار تمدن ایرانی


لوحه حسابداری شهر سوخته
سیدمنصورسیدسجادی

علائم موجود در روی گل نوشته های دوران آغاز ایلامی بیشتر مربوط به انسان، جانوران، غلات و اعداد و ارقام هستند. جز از این علائم و نوشته ها، در روی گل نوشته های این دوران آثار مهر های استوانه ای نیز دیده می شوند. با توجه به شکل نشانه ها و نوشته ها و ارقام مشخص شده که این گل نوشته ها بیشتر در امور مربوط به پرداخت جیره و گرفتن آمار کارگران و محصولات به کار گرفته می شده است و علائم مربوط به منابع طبیعی، معدنی، محلی، فلزات، ظرف های سنگی و غیره در روی آن ها غایب هستند.این نکته می تواند نشان دهنده آن باشد که جامعه آغاز ایلامی با تولیدات کوچک و جزئی و یا به عبارتی نوعی سرمایه داری کوچک و محلی و محدود خود را مشغول نمی ساخته و بیشتر تولید کلان را در نظر داشته است و از طرف دیگر وجود احتمالی نظام بردگی و دادن جیره به جای پرداخت مزد، به معنای عدم حضور و اعتبار حقوق و مزد آزاد کارگری بوده است.


به نظر می رسد شهر سوخته آخرین زائده جغرافیایی شرقی باشد که نظام نوشتاری آغازایلامی به آن جا راه یافته است. تنها لوحه منسوب به این دوره در قدیم ترین لایه های حفاری شده همراه حدود ۲۰ اثر مهر نشان دهنده ارتباط شهر سوخته با جوامع غربی ایران است نکته با معنا آن است که سفال همراه این لوحه و اثر مهر ها بیشتر قابل مقایسه با سفال های شرق ایران هستند تا دشت شوشان، بانش یا بین النهرین، این نکته نشان می دهد شهر سوخته تنها الگوی استقراری شرقی است که دارای لوحه آغاز ایلامی بوده و بر خلاف کلنی های ایلامی در گودین تپه و تپه یحیی اثری از حضور دایم خارجیان وجود ندارد.. طبقه دهم استقرار در شهر سوخته که این گل نوشته به آن تعلق دارد قدیمی ترین طبقه استقراری شناخته شده در شهر سوخته به شمار می رود.
لوحه حسابداری شهرسوخته از اتاق شماره ۲۷ محله مسکونی شرقی این محوطه پیدا شده است . این لوحه گلی به شکل مستطیلی با لبه های قوس دار به ابعاد ۱۲۸ میلیمتر طول، ۸۰ میلیمتر عرض و ۳۰ میلیمتر ضخامت است. سه ضلع این لوحه سالم است و یک ضلع آن شکسته است. لوحه مزبور شامل تعدادی علائم هندسی و اثر مهر است. در قسمت بالای لوحه و سمت راست آن سه خط کنده موازی وجود دارد و در یک ردیف پائین تر و در زیر این خطوط تعداد ۳۰ عدد مستطیل مقعر به ابعاد متوسط ۴ در ۶ میلی متر در ۵سطر ، هر سطر ۶ حفره مستطیل در فاصله های منظمی از یکدیگر وجود دارد. در روی لبه کناری شکسته شده تابلت نیز اثر حفره های دیگری نیز مشهود است و علاوه بر آن یک حفره مستطیل دیگر در سطر پنجم وجود دارد که تعداد کل حفره های موجود رابه ۳۰ عدد می رساند. با محاسبات انجام شده مشخص شده تعداد مستطیل های هر سطر می توانسته ۱۰ عدد و حفره های مستطیل سطر پنجم ۵ عدد باشد که به این ترتیب تعداد کل حفره ها به ۴۵ عدد می رسد. این علائم از چپ به راست و به صورت افقی کنده یا نقر شده اند. در زیر این علائم و پائین سطر پنجم اثر یک مهر استوانه ای وجود دارد. طول مهر ۴ سانتی متر بوده است و دارای یک نقش گل چهار پر است. مطالعات و مشاهدات مقدماتی نشان می دهد که سه خط موازی بالای لوحه نشانگر نیروی کار و یا احتمالا نوع کالای ارسالی است. حفره های مستطیل شکل تعداد نیروی کار یا مقدار کالا و اثر مهرتائید کننده اطلاعات بالا می باشد و در مجموع یک رسید کالا و یا یک فاکتور بوده است. اهمیت پیدا شدن این لوحه در آن است که، جز از برخی استثناها مانند نوشته روی لبه یک خمره در شهداد ،لوحه های آغاز ایلامی تپه یحیی ، لوحه آغاز ایلامی شهرسوخته و کشفیات اخیر در جیرفت در تمام سرزمین های شرقی فلات ایران و سرزمین های همسایه مانند افغانستان و پاکستان و ترکمنستان تاکنون متون نوشته پیدا نشده و این نخستین مورد پیدا شدن یک لوحه مرتبط با حسابداری می باشد.


برای آگاهی بیشتر

سید سجادی سید منصور ۱۳۸۰٫ “گل نوشته دوران آغاز ایلامی شهر سوخته” در: مجله علوم انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان سال هفتم شماره پیاپی ۱۵ ، صص. ۱۳۱- ۱۴۸